Thành Sen là một vùng đất giàu truyền thống lịch sử - văn hoá, với nhiều di tích được xếp hạng cấp Quốc gia, cấp tỉnh, trong đó có Nhà thờ dòng họ Nguyễn Văn ở Tổ dân phố 35 phường Thành Sen, trước đây là Tổ Dân phố Đại Đồng Thạch Linh cũ được xếp hạng di tích văn hoá – lịch sử cấp tỉnh. Đây không chỉ là nơi phụng thờ tiên tổ một dòng tộc đã có hơn 500 năm hình thành và gắn bó với vùng đất Đông Lỗ xưa và Thành Sen hôm nay mà còn là một “pho sử sống”, nơi hội tụ những giá trị về lịch sử, văn hóa, đạo lý gia phong, truyền thống hiếu học, tinh thần yêu nước được truyền nối qua nhiều thế hệ.

Ngược dòng lịch sử, vùng đất Đông Lỗ thuộc tổng Thượng Nhất, huyện Thạch Hà, phủ Hà Hoa nơi các bậc tiền nhân của dòng họ Nguyễn Văn đã chọn gây dựng cơ nghiệp. Theo các nguồn sử liệu, quá trình tụ cư ở vùng đất Đông Lỗ diễn ra từ khoảng cuối thế kỷ XIV. Nhờ lợi thế đồng bằng màu mỡ, cận thuỷ, cận sông thuận lợi cho canh tác sản xuất nông nghiệp và giao thương buôn bán nên nơi này từng bước trở thành nơi dân cư sinh sống đông đúc, trù phú, trên bến dưới thuyền đông vui nhộn nhịp.

Theo gia phả của dòng họ Nguyễn Văn, từ xa xưa tổ tiên từ vùng đất Hoa Lư Ninh Bình di cư về phương Nam để sinh cơ lập nghiệp, dừng chân phát tích tại Diễn Châu Nghệ An, một nhánh vào khai khẩn ở vùng đất Hà Tĩnh. Trãi qua nhiều thế hệ, các bậc tiền nhân đã chọn vùng đất Đông Lỗ làm chốn an cư, xây dựng làng ấp lập nghiệp và hình thành phát triển dòng họ Nguyễn Văn nổi tiếng là một dòng họ danh gia vọng tộc, lắm của nhiều con trên vùng đất Đông Lỗ

Hiện tại Nhà thờ họ Nguyễn Văn còn giữ gìn cẩn thận 2 cuốn gia phả được biên soạn vào các năm 1811 và 1921. Đó là những tư liệu Hán Nôm quý giá, ghi chép đầy đủ về nguồn gốc, thế thứ, công trạng của các bậc tiền nhân và truyền thống của dòng họ suốt nhiều thế kỷ,  đã được phiên âm từ Hán Nôm ra tiếng Việt để lưu truyền cho con cháu mai sau.

Điều làm nên giá trị đặc biệt của dòng họ Nguyễn Văn không chỉ là bề dày lịch sử, mà còn là truyền thống khoa bảng, võ nghiệp và phụng sự đất nước được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Dòng họ có 18 vị đỗ Tam trường. Từ xa xưa, các bậc tiền nhân đã coi việc học là con đường lập thân lập nghiệp, rèn đức  luyện tài để giúp dân, giúp nước. Truyền thống hiếu học ấy tiếp tục được con cháu truyền nối cho đến ngày nay.

Không chỉ nổi tiếng về khoa bảng, dòng họ còn có truyền thống võ nghiệp vẻ vang. 19 vị tiền nhân từng đảm nhiệm các chức vụ quân sự quan trọng như Đề đốc, Lãnh binh, Chỉ huy đồng tri… trực tiếp cầm quân bảo vệ đất nước qua các triều Lê, Tây Sơn và triều Nguyễn.

Đặc biệt, dòng họ có 7 vị được phong tước theo hệ thống Ngũ đẳng tước của triều đình phong kiến gồm: Quận công, Hầu, Bá, Tử và Nam – minh chứng cho những đóng góp to lớn của các thế hệ tiền nhân đối với quốc gia. Tiêu biểu như Trung Quận công Nguyễn Văn Chất, Tri huyện Nguyễn Văn Thịnh, Nho sinh Nguyễn Văn Giáp, Bá hộ Nguyễn Văn Cơ… Những tên tuổi ấy đã góp phần làm rạng danh truyền thống văn hiến và yêu nước của vùng đất Đông Lỗ cũng như dòng họ Nguyễn Văn. Trong đó miếu thờ và lăng mộ của Thượng tướng – Trung Quận Công Nguyễn Văn Chất được công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hoá lịch sử cấp tỉnh. 

Lễ tế ngày giỗ của Thượng tướng - Trung quận công Nguyễn Văn Chất 

Nhắc đến Nhà thờ dòng họ Nguyễn Văn, không thể không nhắc tới câu chuyện cảm động về hai người phụ nữ tiêu biểu của dòng họ – Đó là bà Nguyễn Thị Đã và bà Nguyễn Thị Năng là hai chị em ruột, đồng thời là chính thất và kế thất của Thạch Quận công Nguyễn Văn Hiền. Năm 1648, ông Nguyễn Văn Hiền hy sinh trong cuộc chiến chống giặc Tàu Ô tại Hóa Châu. Không có con ruột, hai bà đã quyết định thủ tiết thờ chồng, nuôi dưỡng con nuôi để gìn giữ hương hỏa và gia phong của gia đình.

Am thờ 2 chị em Nguyễn Thị Đã và Nguyễn Thị Năng thủ tiết thờ chồng hơn 400 năm tuổi vẫn lưu giữ nguyên vẹn

Tấm gương thủy chung, đức hạnh của hai bà được triều đình ghi nhận và ban sắc phong Trinh tiết Quận phu nhân và Trinh tiết Á Quận phu nhân, đồng thời ban biển ngạch ba chữ vàng "Tiết phụ môn", trở thành biểu tượng đẹp về phẩm hạnh của người phụ nữ Việt Nam. Hiện nay còn lưu giữ nguyên vẹn am thờ hơn 400 năm tuổi của hai bà Nguyễn Thị Đã – Nguyễn Thị Năng. Tiết Phụ Môn cũng được xếp hạng là Di tích Lịch sử - Văn hoá cấp tỉnh. 

"Tiết phụ môn" được xếp hạng là di tích Lịch sử - Văn hoá cấp Tỉnh 

Về dấu tích của Nhà thờ dòng họ Nguyễn Văn được khởi dựng vào khoảng cuối năm 1678 trên vùng đất Thôn Lê Xá, xã Đông Lỗ xưa, nay là Tổ dân phố 35 phường Thành Sen. Công trình ban đầu được dựng bằng tường đá, đất sét dày, khung gỗ và mái ngói cổ, mang đậm kiến trúc truyền thống vùng Bắc Trung Bộ. Suốt hơn ba thế kỷ, nhà thờ đã chứng kiến nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử dân tộc.  

Nhà thờ họ Nguyễn Văn không chỉ là nơi phụng thờ tiên tổ mà còn là một di tích lịch sử quan trọng, ghi dấu những trang sử hào hùng của quê hương Hà Tĩnh. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, nơi đây được sử dụng làm trụ sở ngành Bưu điện tỉnh,  là nơi đặt Trường Đảng huyện Thạch Hà. Đến giai đoạn 1965 đến 1971, Nhà thờ trở thành kho vũ khí chiến lược của lực lượng Công an Vũ trang tỉnh Hà Tĩnh. Năm 1972, bom đạn chiến tranh đã phá hủy phần lớn kiến trúc cổ và nhiều hiện vật quý. 

Sau nhiều lần trùng tu tôn tạo, đến năm 2023, Nhà thờ được con cháu dòng họ Nguyễn Văn phát tâm công đức phục dựng trở thành một quần thể kiến trúc bề thế trang nghiêm trên diện tích hơn 722 mét vuông, gồm các hạng mục như Nghi môn.  Tắc môn. Bái đường.  Thượng điện.  Miếu Đức Lão.  Miếu Thổ địa.  Miếu Tổ cô và Nhà bia liệt sĩ. Tất cả tạo nên một quẩn thể di tích hoàn chỉnh, trang trọng, giàu bản sắc văn hoá

Một nét đặc biệt của di tích là phía trước nhà thờ vẫn còn giếng cổ hơn 300 năm tuổi lấy mạch nguồn từ khe Hau Hau chảy về luôn đầy ắp, cung cấp nước sạch cho cư dân trong làng và các vùng lân cận. Đến năm 2021 con cháu trong dòng họ đã tôn tạo, nâng cấp giữ gìn giếng cổ nhằm tỏ lòng tri ân báo hiếu các bậc tiên tổ và lưu giữ những giá trị văn hoá đặc sắc của vùng Đông Lỗ xưa.

Trong khuôn viên nhà thờ con cháu trong dòng họ xây dựng nhà bia tưởng niệm ghi danh 72 liệt sĩ, là những người con ưu tú của dòng họ đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Bia tưởng niệm không chỉ là nơi tri ân các anh hùng liệt sĩ mà còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ, nhắc nhở mỗi người về đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", biết trân trọng những hy sinh của cha ông để đất nước có hoà bình độc lập như ngày hôm nay.

Năm 2026 Nhà thờ dòng họ Nguyễn Văn được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Đây không chỉ là sự ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa được bồi đắp qua hơn 500 năm hình thành và phát triển, mà còn đặt ra trách nhiệm cho các thế hệ con cháu của dòng họ Nguyễn Văn hôm nay và mai sau trong việc giữ gìn bảo tồn và phát huy di sản. Ông Nguyễn Văn Hồng Tư – Chủ tịch Hội đồng Gia tộc dòng họ Nguyễn Văn cho biết: “Nhà thờ dòng họ Nguyễn Văn được xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hoá cấp tỉnh là niềm vinh dự, tự hào của con cháu trong dòng họ. Đây cũng là dự ghi nhận những công lao đóng góp to lớn của các bậc tiền bối để. Chúng tôi sẽ bảo quản, gìn giữ nguyên trạng cơ sở vật chất và những hiện vật mà tổ tiên đã để lại, đồng thời phát huy những giá trị của di sản để giáo dục truyền thống lịch sử văn hoá cho các thế hệ con cháu hôm nay và mai sau”.

Hội đồng gia tộc dòng họ Nguyễn Văn họp bàn chuẩn bị cho Lễ đón nhận Bằng xếp hạng di tích LS-VH Cấp tỉnh

Giữa một Thành Sen đang phát triển từng ngày, Nhà thờ dòng họ Nguyễn Văn tiếp tục là điểm tựa văn hóa, là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống, để mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, thêm hiểu về cội nguồn, thêm tự hào về quê hương và có ý thức gìn giữ, phát huy truyền thống lịch sử, giá trị văn hoá tốt đẹp mà các bậc tiên tổ đã dày công gây dựng để lại cho thế hệ con cháu hôm nay và mai sau.