Năm 2026 đánh dấu 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 – 2026). Đây là dịp để ôn lại cuộc đời, sự nghiệp và tôn vinh những đóng góp to lớn của ông đối với nền văn hóa, giáo dục và học thuật Việt Nam; đồng thời khơi dậy truyền thống hiếu học, trọng tri thức và khát vọng cống hiến vì sự phát triển của đất nước.

Nhà bác học kiệt xuất của dân tộc

Lê Quý Đôn tên thật là Lê Danh Phương, hiệu Quế Đường, sinh ngày 2 tháng 8 năm Bính Ngọ (năm 1726) tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, phủ Tiên Hưng, trấn Sơn Nam (nay thuộc xã Độc Lập, tỉnh Hưng Yên). Ngay từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, ham học, có trí nhớ đặc biệt và tinh thần tự học bền bỉ.

Năm 27 tuổi, Lê Quý Đôn đỗ Hội nguyên rồi Đình nguyên, trở thành một trong số ít người đỗ đầu cả kỳ thi Hội và kỳ thi Đình dưới triều Lê – Trịnh. Trong suốt cuộc đời làm quan, ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng, tham gia quản lý đất nước, ngoại giao, giáo dục và biên soạn sử sách.

Không chỉ là một vị quan thanh liêm, tận tụy, Lê Quý Đôn còn là một học giả uyên bác, dành trọn đời cho việc nghiên cứu, trước tác và truyền bá tri thức.

Kho tàng tri thức đồ sộ

Lê Quý Đôn được xem là nhà bác học tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XVIII. Kiến thức của ông trải rộng trên nhiều lĩnh vực như sử học, triết học, văn học, ngôn ngữ, địa lý, kinh tế, nông nghiệp, quân sự, thiên văn và giáo dục.

Ông để lại gần 40 công trình với hàng trăm quyển sách có giá trị lớn về học thuật và thực tiễn. Nhiều tác phẩm đến nay vẫn là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa và xã hội Việt Nam.

Trong đó, một số tác phẩm tiêu biểu gồm:

• Đại Việt thông sử: Bộ sử ghi chép có hệ thống về lịch sử, nhân vật và chế độ của Đại Việt, góp phần bổ sung nhiều tư liệu quan trọng cho nền sử học nước nhà.
• Vân đài loại ngữ: Được xem như một bộ bách khoa thư đầu tiên của Việt Nam, tập hợp và hệ thống hóa tri thức thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau.
• Kiến văn tiểu lục: Ghi chép nhiều tư liệu quý về lịch sử, văn hóa, địa lý, phong tục, nhân vật và sách vở của nước ta.
• Phủ biên tạp lục: Công trình khảo cứu quan trọng về vùng Thuận Hóa – Quảng Nam trong thế kỷ XVIII, phản ánh toàn diện điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, quốc phòng và đời sống của nhân dân.

Các tác phẩm của ông thể hiện tư duy khoa học, phương pháp khảo cứu nghiêm túc, tinh thần tôn trọng sự thật và khát vọng gìn giữ tri thức cho các thế hệ mai sau.

Tấm gương hiếu học và trọng dụng nhân tài

Suốt cuộc đời, Lê Quý Đôn luôn đề cao việc học, coi tri thức là nền tảng của sự hưng thịnh quốc gia. Ông từng khẳng định việc học phải gắn với thực tiễn, lấy hiểu biết để phục vụ nhân dân và đất nước.

Tinh thần hiếu học, ý chí tự học không ngừng và quan điểm trọng dụng người tài của ông vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước đang đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Những tư tưởng tiến bộ ấy tiếp tục truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ cán bộ, đảng viên, học sinh, sinh viên và các tầng lớp Nhân dân trong quá trình học tập, nghiên cứu và lao động sáng tạo.

Giá trị trường tồn của một danh nhân văn hóa

Trải qua gần ba thế kỷ, di sản mà Lê Quý Đôn để lại vẫn giữ nguyên giá trị đối với nền học thuật và văn hóa Việt Nam. Các công trình nghiên cứu của ông không chỉ phản ánh tầm vóc của một trí thức lớn mà còn góp phần bảo tồn nhiều nguồn tư liệu lịch sử, địa lý và văn hóa quý báu của dân tộc.

Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là dịp để mỗi cán bộ, đảng viên và Nhân dân thêm tự hào về truyền thống hiếu học của dân tộc; tiếp tục phát huy tinh thần học tập suốt đời, không ngừng nâng cao tri thức, năng lực đổi mới sáng tạo và ý thức cống hiến vì sự phát triển bền vững của quê hương, đất nước.

Những giá trị mà Lê Quý Đôn để lại không chỉ thuộc về quá khứ mà còn là nguồn cảm hứng cho hiện tại và tương lai, góp phần bồi đắp bản lĩnh, trí tuệ và khát vọng phát triển của dân tộc Việt Nam trong thời đại mới.